Nota aplikacyjna | Badania zużycia łożysk

Odporność łożysk kulkowych na zużycie przy dużym obciążeniu badana tribometrem

Porównanie stalowych i ceramicznych kulek łożyskowych w spiralnym teście zużycia na papierze ściernym

Kolejka górska jadąca na kołach osadzonych w łożyskach

Badania i eksperymenty

Duanjie Li, Jonathan Thomas & Pierre Leroux

Projekt graficzny i redakcja

Andrew Shore

Wprowadzenie

Łożysko kulkowe wykorzystuje kulki do zmniejszenia tarcia przy obrocie i przenoszenia obciążeń promieniowych i osiowych. Kulki tocząc się między bieżniami dają znacznie niższy współczynnik tarcia (COF) niż dwie płaskie powierzchnie ślizgające się po sobie. Łożyska kulkowe są często narażone na wysokie naprężenia kontaktowe, zużycie i ekstremalne warunki, np. wysokie temperatury. Dlatego odporność kulek na zużycie przy dużych obciążeniach i w ekstremalnych warunkach ma kluczowe znaczenie dla wydłużenia trwałości łożyska i ograniczenia kosztów i czasu napraw oraz wymian.

Łożyska kulkowe występują niemal we wszystkich zastosowaniach z ruchomymi częściami. Powszechnie stosuje się je w transporcie, np. w lotnictwie i motoryzacji, a także w przemyśle zabawkarskim, np. w spinnerach i deskorolkach.

Ocena zużycia łożysk kulkowych przy dużych obciążeniach

Łożyska kulkowe można wykonywać z wielu materiałów. Najczęściej stosuje się metale, takie jak stal nierdzewna i stal chromowa, lub ceramikę, np. węglik wolframu (WC) i azotek krzemu (Si3N4). Aby mieć pewność, że produkowane łożyska kulkowe mają odporność na zużycie odpowiednią do warunków danego zastosowania, niezbędne są rzetelne badania tribologiczne przy dużych obciążeniach. Badania tribologiczne pozwalają ilościowo określić i porównać zużycie różnych łożysk kulkowych w kontrolowany i monitorowany sposób, aby wybrać najlepsze do danego zastosowania.

Cel pomiaru

W tym badaniu pokazujemy tribometr NANOVEA jako idealne narzędzie do porównywania odporności na zużycie różnych łożysk kulkowych przy dużych obciążeniach.

NANOVEA T2000 High Load

Tribometr pneumatyczny

Pneumatyczny tribometr wysokoobciążeniowy NANOVEA T2000

Procedura badania

Uchwyt kulki tribometru na papierze ściernym P100 zamocowanym na obrotowym stoliku, z widoczną spiralną ścieżką zużycia
Rys. 1: konfiguracja badania łożysk.

Współczynnik tarcia (COF) i odporność na zużycie kulek łożyskowych z różnych materiałów oceniono tribometrem NANOVEA. Przeciwpróbką był papier ścierny o gradacji P100. Po zakończeniu testów ślady zużycia kulek zbadano bezdotykowym profilometrem 3D NANOVEA. Parametry badania zestawiono w tabeli 1. Szybkość zużycia K obliczono ze wzoru K = V/(F × s), gdzie V to objętość zużyta, F obciążenie normalne, a s droga tarcia. Ślady zużycia kulek oceniono bezdotykowym profilometrem 3D NANOVEA, aby zapewnić dokładny pomiar objętości zużycia.

Zautomatyzowane, zmotoryzowane pozycjonowanie promieniowe pozwala tribometrowi zmniejszać promień ścieżki zużycia w trakcie testu. Ten tryb nazywa się testem spiralnym i zapewnia, że kulka zawsze ślizga się po nowej powierzchni papieru ściernego (Rys. 2). Znacznie poprawia to powtarzalność badania odporności kulki na zużycie. Zaawansowany 20-bitowy enkoder do wewnętrznej kontroli prędkości i 16-bitowy enkoder do zewnętrznej kontroli położenia dostarczają dokładnych informacji o prędkości i położeniu w czasie rzeczywistym, umożliwiając ciągłą regulację prędkości obrotowej w celu utrzymania stałej liniowej prędkości ślizgania w styku.

W tym badaniu zastosowano papier ścierny P100, aby uprościć porównanie zużycia różnych materiałów kulek; można go zastąpić dowolną inną powierzchnią. Dowolny materiał stały może posłużyć do odwzorowania zachowania szerokiej gamy par materiałowych w rzeczywistych warunkach pracy, np. w cieczy lub w środku smarnym.

Spiralna ścieżka kreślona przez kulkę na papierze ściernym przy malejącym promieniu ścieżki zużycia
Rys. 2: schemat spiralnych przejść kulki łożyskowej po papierze ściernym.
ParametrWartość
Materiał kulkiStal Cr, SS440, Al2O3 i WC
Średnica kulki10 mm
PrzeciwpróbkaPapier ścierny P100
Siła normalna50 N
Prędkość obrotowa100 mm/s
Czas trwania testu2 min
Promień ścieżki zużyciaOd 10 do 25 mm, zmieniany w sposób ciągły
Środek smarnyBrak
AtmosferaPowietrze
Temperatura24°C (pokojowa)
Wilgotność40%

Tabela 1: parametry pomiarów zużycia.

Wyniki i dyskusja

Szybkość zużycia jest kluczowym czynnikiem decydującym o trwałości łożyska kulkowego, a niski COF jest pożądany dla poprawy działania i sprawności łożyska. Rys. 3 porównuje przebieg COF różnych kulek łożyskowych na papierze ściernym podczas testów. Kulka ze stali Cr wykazuje w trakcie testu wzrost COF do ~0,4, wobec ~0,32 i ~0,28 dla kulek SS440 i Al2O3. Z kolei kulka WC wykazuje stały COF ~0,2 przez cały test. W każdym teście widoczne są wahania COF, wynikające z drgań wywołanych ruchem ślizgowym kulek po chropowatej powierzchni papieru ściernego.

Współczynnik tarcia w funkcji drogi tarcia dla kulek ze stali Cr, SS440, Al2O3 i WC na papierze ściernym
Rys. 3: przebieg COF podczas testów zużycia.

Rys. 4 i Rys. 5 porównują ślady zużycia kulek łożyskowych zmierzone odpowiednio mikroskopem optycznym i bezdotykowym profilometrem optycznym NANOVEA, a tabela 2 podsumowuje wyniki analizy śladów zużycia. Profilometr 3D NANOVEA precyzyjnie wyznacza objętość zużycia kulek, co pozwala obliczyć i porównać szybkości zużycia różnych kulek. Widać, że kulki ze stali Cr i SS440 mają po testach znacznie większe spłaszczone ślady zużycia niż kulki ceramiczne, tj. Al2O3 i WC. Kulki ze stali Cr i SS440 mają porównywalne szybkości zużycia, odpowiednio 3,7×10−3 i 3,2×10−3 mm³/N·m. Kulka Al2O3 wykazuje lepszą odporność na zużycie, z szybkością zużycia 7,2×10−4 mm³/N·m. Na płytkim śladzie zużycia kulki WC widać zaledwie drobne rysy, co daje znacznie niższą szybkość zużycia, 3,3×10−6 mm³/N·m.

Mikrofotografie optyczne śladów zużycia na kulkach ze stali Cr, SS440, Al2O3 i WC
Rys. 4: ślady zużycia kulek łożyskowych po testach.
Profile 3D spłaszczonych śladów zużycia na kulkach ze stali Cr, SS440, Al2O3 i WC
Rys. 5: morfologia 3D śladów zużycia na kulkach łożyskowych.
KulkaObjętość zużycia (mm³)Szybkość zużycia (mm³/N·m)
Stal Cr3.3903.7×10−3
SS4402.9503.2×10−3
Al2O30.6577.2×10−4
WC0.0033.3×10−6

Tabela 2: analiza śladów zużycia kulek łożyskowych.

Rys. 6 przedstawia obrazy mikroskopowe ścieżek zużycia, jakie cztery kulki łożyskowe wytworzyły na papierze ściernym. Widać wyraźnie, że kulka WC wytworzyła najsilniej zużytą ścieżkę (usuwając niemal wszystkie ziarna ścierne na swojej drodze) i ma najlepszą odporność na zużycie. Natomiast kulki ze stali Cr i SS440 pozostawiły na ścieżce zużycia papieru dużo metalowych produktów zużycia.

Obserwacje te dodatkowo potwierdzają zalety testu spiralnego. Zapewnia on, że kulka zawsze ślizga się po nowej powierzchni papieru ściernego, co znacznie poprawia powtarzalność badania odporności na zużycie.

Mikrofotografie ścieżek zużycia na papierze ściernym wytworzonych przez kulki ze stali Cr, SS440, Al2O3 i WC
Rys. 6: ścieżki zużycia na papierze ściernym w parze z różnymi kulkami łożyskowymi.

Wnioski

Odporność kulek łożyskowych na zużycie pod wysokim naciskiem odgrywa kluczową rolę w ich działaniu w eksploatacji. Ceramiczne kulki łożyskowe mają znacznie większą odporność na zużycie przy dużych naprężeniach i ograniczają czas i koszty napraw lub wymiany łożysk. W tym badaniu kulka łożyskowa WC wykazała znacznie większą odporność na zużycie niż kulki stalowe, co czyni ją idealnym kandydatem do zastosowań łożyskowych, w których występuje silne zużycie.

Tribometr NANOVEA został zaprojektowany z dużym momentem obrotowym dla obciążeń do 2000 N oraz z precyzyjnym, sterowanym silnikiem dla prędkości obrotowych od 0,01 do 15 000 rpm. Zapewnia powtarzalne badania zużycia i tarcia w trybach obrotowym i liniowym zgodnych z ISO i ASTM, z opcjonalnymi modułami wysokotemperaturowymi i smarowania w jednym, wstępnie zintegrowanym systemie. Ten niezrównany zakres pozwala odwzorować różne trudne warunki pracy łożysk kulkowych, w tym duże naprężenia, zużycie, wysoką temperaturę itd. To także idealne narzędzie do ilościowej oceny właściwości tribologicznych materiałów o wysokiej odporności na zużycie przy dużych obciążeniach.

Bezdotykowy profilometr 3D NANOVEA zapewnia dokładne pomiary objętości zużycia i służy do analizy szczegółowej morfologii ścieżek zużycia, dostarczając dodatkowych informacji do podstawowego zrozumienia mechanizmów zużycia.

Najczęstsze pytania o badanie zużycia łożysk kulkowych

Po co badać odporność kulek łożyskowych na zużycie?

Łożyska kulkowe są często narażone na wysokie naprężenia kontaktowe, zużycie i ekstremalne warunki, np. wysoką temperaturę. Odporność kulek na zużycie przy dużych obciążeniach decyduje o trwałości łożyska, dlatego rzetelna ocena tribologiczna pomaga dobrać najlepszy materiał kulek i ograniczyć koszty napraw i wymian.

Czym jest spiralny test zużycia?

Zmotoryzowane pozycjonowanie promieniowe tribometru zmniejsza promień ścieżki zużycia w trakcie testu, dzięki czemu kulka zawsze ślizga się po świeżej powierzchni przeciwpróbki. Precyzyjne enkodery stale regulują prędkość obrotową, utrzymując stałą liniową prędkość ślizgania, co znacznie poprawia powtarzalność testu zużycia.

Jak badano kulki łożyskowe?

Każda kulka o średnicy 10 mm pracowała na papierze ściernym P100 przy 50 N i 100 mm/s, przy promieniu ścieżki zmienianym w sposób ciągły od 10 do 25 mm, w powietrzu o temperaturze 24°C i wilgotności 40%. Następnie ślady zużycia zmierzono bezdotykowym profilometrem 3D, aby uzyskać objętość zużycia.

Który materiał kulek łożyskowych zużył się najmniej?

Węglik wolframu. Kulka WC wykazała tylko drobne rysy i szybkość zużycia 3,3×10⁻⁶ mm³/N·m, wobec 7,2×10⁻⁴ dla Al₂O₃ oraz 3,7×10⁻³ i 3,2×10⁻³ mm³/N·m dla kulek ze stali Cr i SS440.

Jak różniło się tarcie dla różnych materiałów łożyskowych?

COF kulki ze stali Cr wzrósł do ~0,4, wobec ~0,32 dla SS440 i ~0,28 dla Al₂O₃, a kulka WC utrzymywała stały COF ~0,2 przez cały test.

Którego przyrządu NANOVEA użyto do badania zużycia łożysk?

Tribometru NANOVEA o dużym momencie obrotowym, dla obciążeń do 2000 N i prędkości obrotowych od 0,01 do 15 000 rpm, wraz z bezdotykowym profilometrem 3D NANOVEA do dokładnego pomiaru objętości zużycia.

Potrzebujesz rzetelnych badań zużycia łożysk?