Nota aplikacyjna | Tribologia silników
Badanie zużycia tłoka za pomocą tribometru
Symulacja styków płaszcz tłoka–środek smarny–tuleja cylindra przy zimnym rozruchu i w temperaturze pracy

Badania i eksperymenty
Frank Liu
Projekt graficzny i redakcja
Andrew Shore
Wprowadzenie
Badanie zużycia tłoka ocenia tarcie, smarowanie i trwałość materiałów między płaszczem tłoka a tuleją cylindra w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. Za pomocą tribometru inżynierowie mogą odtworzyć rzeczywisty ruch posuwisto-zwrotny i precyzyjnie zmierzyć współczynnik tarcia, szybkość zużycia oraz topografię powierzchni 3D. Wyniki te dostarczają kluczowych informacji o zachowaniu tribologicznym powłok, środków smarnych i stopów stosowanych w tłokach silników, pomagając poprawić osiągi, zużycie paliwa i długotrwałą niezawodność.
Dlaczego badanie zużycia tłoka jest ważne w rozwoju silników
Olej silnikowy to środek smarny starannie dobrany do swojego zastosowania. Oprócz oleju bazowego dodaje się do niego dodatki, takie jak detergenty, dyspergatory, wiskozatory (VI), środki przeciwzużyciowe i przeciwcierne oraz inhibitory korozji, aby poprawić jego właściwości. Dodatki te wpływają na zachowanie oleju w różnych warunkach pracy. Zachowanie oleju wpływa na styki P-L-C i decyduje o tym, czy dochodzi do znacznego zużycia wskutek kontaktu metal-metal, czy do smarowania hydrodynamicznego (bardzo małe zużycie).
Trudno zrozumieć styki P-L-C bez odizolowania tego obszaru od czynników zewnętrznych. Bardziej praktyczne jest symulowanie zjawiska w warunkach odpowiadających rzeczywistemu zastosowaniu. Tribometr NANOVEA doskonale się do tego nadaje. Wyposażony w kilka czujników siły, czujnik głębokości, moduł podawania smaru kroplami i stolik posuwisto-zwrotny NANOVEA T2000 potrafi wiernie odwzorować zjawiska zachodzące w bloku silnika i dostarczyć cennych danych do lepszego zrozumienia styków P-L-C.
ℹ️ Dowiedz się więcej o laboratoryjnych badaniach tarcia i zużycia w warunkach smarowania.
Styk tłok–tuleja i moduł podawania smaru kroplami

Moduł podawania kroplami ma w tym badaniu kluczowe znaczenie. Ponieważ tłoki mogą poruszać się bardzo szybko (powyżej 3000 rpm), trudno jest wytworzyć cienki film smarny przez zanurzenie próbki. Aby rozwiązać ten problem, moduł podawania kroplami nakłada na powierzchnię płaszcza tłoka stałą ilość środka smarnego.
Podawanie świeżego środka smarnego eliminuje też obawę, że oderwane produkty zużycia wpłyną na jego właściwości.
Jak tribometr symuluje rzeczywiste zużycie styku tłok–tuleja
W tym raporcie badane są styki płaszcz tłoka-środek smarny-tuleja cylindra. Odtwarza się je, przeprowadzając posuwisto-zwrotne badanie zużycia z modułem podawania smaru kroplami.
Środek smarny podaje się w temperaturze pokojowej i po podgrzaniu, aby porównać warunki zimnego rozruchu i optymalnej pracy. Obserwuje się COF i szybkość zużycia, aby lepiej zrozumieć zachowanie styków w rzeczywistych zastosowaniach.
Parametry i konfiguracja badania zużycia tłoka
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Obciążenie | 100 N |
| Czas trwania testu | 30 min |
| Prędkość | 2000 rpm |
| Amplituda | 10 mm |
| Całkowita droga | 1200 m |
| Powłoka płaszcza | Molibdenowo-grafitowa |
| Materiał trzpienia | Stop aluminium 5052 |
| Średnica trzpienia | 10 mm |
| Środek smarny | Olej silnikowy (10W-30) |
| Przybliżone natężenie przepływu | 60 mL/min |
| Temperatura | Temp. pokojowa i 90°C |
Parametry badań zużycia tłoka w warunkach smarowania.
Praktyczne znaczenie badania zużycia tłoka
Badanie zużycia tłoka na tribometrze dostarcza kluczowych informacji o tym, jak dobór materiałów i strategia smarowania wpływają na rzeczywistą niezawodność silnika. Zamiast polegać na kosztownych testach całego silnika, laboratoria mogą oceniać powłoki, oleje i powierzchnie stopów w realistycznych warunkach obciążenia mechanicznego i temperatury. Moduły profilometrii 3D i tribologii NANOVEA pozwalają precyzyjnie zmapować głębokość zużycia i stabilność tarcia, pomagając zespołom B+R poprawić osiągi i skrócić cykle rozwojowe.
Wyniki i analiza badania zużycia tłoka

W tym eksperymencie przeciwpróbką był A5052. Choć bloki silników wykonuje się zwykle z odlewniczego aluminium, np. A356, A5052 ma do tego badania symulacyjnego właściwości mechaniczne zbliżone do A356[1].
W warunkach badania zaobserwowano znaczne zużycie płaszcza tłoka w temperaturze pokojowej w porównaniu z 90°C. Głębokie rysy widoczne na próbkach wskazują, że do kontaktu między materiałem nieruchomym a płaszczem tłoka dochodziło często przez cały test. Wysoka lepkość w temperaturze pokojowej może uniemożliwiać olejowi całkowite wypełnienie szczelin na stykach i prowadzić do kontaktu metal-metal. W wyższej temperaturze olej rzednie i może wpływać między trzpień a tłok. W efekcie w wyższej temperaturze obserwuje się znacznie mniejsze zużycie. Rys. 5 pokazuje, że jedna strona śladu zużycia zużyła się znacznie mniej niż druga. Wynika to najpewniej z położenia wylotu oleju. Film smarny był po jednej stronie grubszy niż po drugiej, co powodowało nierównomierne zużycie.
COF w posuwisto-zwrotnych badaniach tribologicznych można podzielić na przejście wysokie i niskie. Przejście wysokie oznacza ruch próbki do przodu, czyli w kierunku dodatnim, a niskie ruch do tyłu, czyli w kierunku ujemnym. Średni COF dla oleju w temperaturze pokojowej był w obu kierunkach poniżej 0,1. Średnie COF dla poszczególnych przejść wyniosły 0,072 i 0,080. Średni COF oleju o temperaturze 90°C różnił się między przejściami: zaobserwowano średnie wartości 0,167 i 0,09. Różnica COF jest dodatkowym dowodem, że olej zdołał prawidłowo zwilżyć tylko jedną stronę trzpienia. Wysoki COF uzyskano, gdy między trzpieniem a płaszczem tłoka tworzył się gruby film wskutek smarowania hydrodynamicznego. W drugim kierunku, przy smarowaniu mieszanym, obserwuje się niższy COF. Więcej o smarowaniu hydrodynamicznym i mieszanym przeczytasz w naszej nocie aplikacyjnej o krzywych Stribecka.
| Temp. oleju | Maks. COF (wysokie/niskie) | Min. COF (wysokie/niskie) | Średni COF (wysokie/niskie) | Szybkość zużycia (×10⁻⁷ mm³/N·m) |
|---|---|---|---|---|
| TP | 0.229/0.106 | 0.053/0.045 | 0.072/0.080 | 36.77 |
| 90°C | 0.345/0.161 | 0.008/0.021 | 0.167/0.094 | 10.77 |
Tabela 1: Wyniki badania zużycia tłoków w warunkach smarowania (TP: temperatura pokojowa).





Rys. 4: analiza objętości wgłębienia śladu zużycia po badaniu z olejem silnikowym w temperaturze pokojowej.




Rys. 7: analiza objętości wgłębienia śladu zużycia po badaniu z olejem silnikowym o temperaturze 90°C.

Wnioski
Na tłoku przeprowadzono posuwisto-zwrotne badanie zużycia w warunkach smarowania, aby zasymulować zjawiska zachodzące w rzeczywistym pracującym silniku. Styki płaszcz tłoka-środek smarny-tuleja cylindra mają kluczowe znaczenie dla pracy silnika. Grubość filmu smarnego na styku odpowiada za straty energii wskutek tarcia lub zużycia między płaszczem tłoka a tuleją cylindra. Aby zoptymalizować silnik, film musi być możliwie najcieńszy, ale nie może dopuszczać do kontaktu płaszcza tłoka z tuleją cylindra. Wyzwaniem jest jednak to, jak zmiany temperatury, prędkości i siły wpłyną na styki P-L-C.
Dzięki szerokiemu zakresowi obciążeń (do 2000 N) i prędkości (do 15000 rpm) tribometr NANOVEA T2000 może symulować różne warunki występujące w silniku. Przyszłe badania w tym temacie mogą dotyczyć zachowania styków P-L-C przy różnym stałym obciążeniu, obciążeniu oscylacyjnym, temperaturze środka smarnego, prędkości i sposobie podawania smaru. Parametry te można łatwo regulować w tribometrze NANOVEA T2000, aby w pełni zrozumieć mechanizmy działania styków płaszcz tłoka-środek smarny-tuleja cylindra.
Bibliografia
[1] “5052 Aluminum vs 356.0 Aluminum.” MakeItFrom.com, makeitfrom.com/compare/5052-O-Aluminum/A356.0-SG70B-A13560-Cast-Aluminum
Najczęstsze pytania o badanie zużycia tłoka
Czym jest badanie zużycia tłoka?
Badanie zużycia tłoka ocenia tarcie, smarowanie i trwałość materiałów między płaszczem tłoka a tuleją cylindra w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. Tribometr odtwarza ruch posuwisto-zwrotny i mierzy współczynnik tarcia, szybkość zużycia oraz topografię powierzchni 3D powłok, środków smarnych i stopów stosowanych w tłokach silników.
Jak tribometr symuluje styk tłok–tuleja?
Za pomocą posuwisto-zwrotnego badania zużycia z modułem podawania smaru kroplami. Tutaj trzpień A5052 o średnicy 10 mm pracował w parze z płaszczem tłoka z powłoką molibdenowo-grafitową przy 100 N, 2000 rpm i amplitudzie 10 mm przez 30 minut (1200 m), z olejem silnikowym 10W-30 podawanym w ilości około 60 mL/min, w temperaturze pokojowej i w 90°C.
Dlaczego moduł podawania kroplami, a nie kąpiel olejowa?
Tłoki mogą poruszać się bardzo szybko (powyżej 3000 rpm), więc zanurzenie próbki utrudnia wytworzenie cienkiego filmu smarnego. Moduł podawania kroplami nakłada na płaszcz stałą ilość świeżego środka smarnego, co eliminuje też obawę, że oderwane produkty zużycia zmienią właściwości smaru.
Jak temperatura oleju wpłynęła na zużycie płaszcza tłoka?
Znaczne zużycie wystąpiło w temperaturze pokojowej, gdzie wysoka lepkość może utrudniać olejowi wypełnienie szczelin i dopuszczać kontakt metal-metal. W 90°C olej rzednie i wpływa między trzpień a tłok: szybkość zużycia spadła z 36,77 do 10,77 × 10⁻⁷ mm³/N·m.
Dlaczego tarcie dzieli się na przejście wysokie i niskie?
W badaniu posuwisto-zwrotnym przejście wysokie to suw do przodu (dodatni), a niskie suw powrotny (ujemny). W 90°C średni COF różnił się między przejściami (0,167 i 0,094), co dodatkowo dowodzi, że olej prawidłowo zwilżał tylko jedną stronę trzpienia.
Którego przyrządu NANOVEA użyto do badania zużycia tłoka?
Tribometru wysokoobciążeniowego NANOVEA T2000 ze stolikiem posuwisto-zwrotnym, kilkoma czujnikami siły, czujnikiem głębokości i modułem podawania smaru kroplami. Zakres obciążeń do 2000 N i prędkości do 15000 rpm pozwala mu symulować różne warunki pracy silnika.



