Co mówi badanie w ruchu posuwisto-zwrotnym
Badanie odpowiada na dwa pytania o parę materiałów w określonym styku: jak bardzo opiera się ślizganiu (współczynnik tarcia, stosunek siły tarcia do obciążenia normalnego) i jak szybko się zużywa (właściwy wskaźnik zużycia). Ponieważ przeciwpróbka wielokrotnie przechodzi po tym samym śladzie, badanie pokazuje też, jak obie wielkości się zmieniają: w okresie docierania, w stanie ustalonym oraz na początku przebicia powłoki lub zmiany mechanizmu zużycia.
Typowe pytania, na które odpowiada:
- Która powłoka, obróbka powierzchni lub polimer wytrzymuje najdłużej przy danej przeciwpowierzchni?
- Kiedy powłoka ulega zniszczeniu i co dzieje się wtedy z tarciem?
- Jak smar, temperatura lub wilgotność zmieniają tarcie i zużycie?
- Czy partia produkcyjna zachowuje się jak zatwierdzony wzorzec?
Jak przebiega badanie
- Próbkę mocuje się na stoliku posuwisto-zwrotnym. Przeciwpróbka (kula, trzpień lub płytka) jest zamocowana w uchwycie nad nią.
- Przykłada się kontrolowane obciążenie normalne: ciężarkami w T50 lub regulowanym obciążeniem pneumatycznym w T200 i T2000.
- Stolik przesuwa próbkę tam i z powrotem na wybranym skoku z wybraną prędkością, przez określoną liczbę cykli lub na określonej drodze tarcia.
- Siła tarcia jest rejestrowana przez cały czas i przeliczana na współczynnik tarcia. Jednocześnie można rejestrować głębokość, emisję akustyczną i elektryczną rezystancję styku.
- Po badaniu ślad wytarcia (i ślad zużycia przeciwpróbki) mierzy się w 3D, aby uzyskać objętość zużycia i wskaźnik zużycia.
Dlaczego badać w ruchu posuwisto-zwrotnym
Wiele rzeczywistych styków się nie obraca. Oscylują: uszczelnienie na tłoczysku, styk złącza podczas wkładania i pod wpływem drgań, sanie na prowadnicy, implant pracujący podczas chodu. Ruch posuwisto-zwrotny różni się od ślizgania jednokierunkowego w sposób istotny dla zużycia:
- Prędkość ślizgania przechodzi przez zero przy każdej zmianie kierunku, krótko zmieniając reżim smarowania i tarcia na końcach skoku.
- Tarcie zmienia kierunek co pół cyklu, obciążając powłoki i granice faz naprzemiennym ścinaniem.
- Produkty zużycia zwykle pozostają w śladzie, gdzie mogą działać jako trzecie ciało: ścierne w niektórych parach, ochronne w innych.
Z powodu tych różnic badania liniowe i obrotowe tej samej pary materiałów mogą dawać różne tarcie i wskaźniki zużycia, a nawet różnie szeregować materiały. Właściwy wybór to ruch odpowiadający zastosowaniu. Tribometry NANOVEA wykonują oba na tej samej platformie, a nasze badanie porównawcze testów obrotowych i liniowych dotyczy właśnie tej kwestii.
Tarcie na całym skoku, a nie tylko średnia
Pojedynczy średni współczynnik tarcia na cykl może ukryć to, co istotne. Dzięki zintegrowanemu zewnętrznemu 16-bitowemu enkoderowi położenia każdy odczyt tarcia jest powiązany z jego położeniem na śladzie, więc tarcie można wykreślić wzdłuż skoku dla dowolnego przejścia. Ujawnia to:
- lokalne strefy wysokiego tarcia spowodowane defektami, cienieniem powłoki lub gromadzeniem się produktów zużycia;
- piki tarcia przy zmianach kierunku skoku;
- zjawisko stick-slip;
- przejście, w którym powłoka zostaje przebita, zlokalizowane w określonym obszarze śladu.
W połączeniu z sygnałami emisji akustycznej i głębokości dane w funkcji położenia pomagają odróżnić zdarzenie w jednym miejscu od stopniowej zmiany na całym śladzie.
Od śladu wytarcia do wskaźnika zużycia
Zużycie podaje się jako objętość zużycia, podstawę stosowaną w normach takich jak ASTM G133 i G99. Objętość normalizuje się przez obciążenie i drogę tarcia, otrzymując właściwy wskaźnik zużycia:
K = V / (F × s) = A / (F × n)
gdzie V to objętość zużycia, F obciążenie normalne, s całkowita droga tarcia, A pole przekroju śladu wytarcia, a n liczba skoków. K podaje się zwykle w mm³/(N·m).
NANOVEA mierzy ślad wytarcia bezkontaktową profilometrią 3D w technice chromatycznej konfokalnej. Działa ona na metalach, ceramice, polimerach i powłokach, także na powierzchniach przezroczystych i silnie odbijających. W T2000 profilometr można zintegrować z tribometrem, więc ślad mierzy się bez wyjmowania próbki. W innym przypadku próbkę mierzy się na osobnym profilometrze NANOVEA. Mapa 3D daje objętość zużycia, głębokość i szerokość śladu oraz spiętrzenie na krawędziach, a także morfologię śladu, która pomaga rozpoznać mechanizm zużycia.
Fretting: ruch posuwisto-zwrotny o małej amplitudzie
Fretting występuje tam, gdzie nominalnie nieruchome części doznają drobnych przemieszczeń względnych: w połączeniach śrubowych i kołkowych, pasowaniach wciskowych, stykach elektrycznych i gniazdach łożysk pod wpływem drgań. Łączy adhezję, ścieranie dwuciałowe i zmęczenie w styku i jest bardzo wrażliwy na amplitudę, częstotliwość i temperaturę.
Moduł liniowy symuluje fretting, wykonując badanie posuwisto-zwrotne z krótkim skokiem przy kontrolowanym obciążeniu, prędkości i temperaturze. W badaniu frettingu NANOVEA na stali nierdzewnej SS304 zwiększenie prędkości ruchu posuwisto-zwrotnego ze 100 do 1000 obr/min podniosło wskaźnik zużycia prawie dziewięciokrotnie, a badanie w 200 °C zwiększyło go jeszcze bardziej. Ta wrażliwość sprawia, że fretting trzeba oceniać w warunkach bliskich eksploatacji.
Wybór parametrów badania
Wyniki sensownie szeregują materiały tylko wtedy, gdy warunki badania przypominają zastosowanie. Główne decyzje:
- Materiał i rozmiar przeciwpróbki. W miarę możliwości wybierz rzeczywisty materiał przeciwpowierzchni. Średnica kuli wyznacza początkowy nacisk kontaktowy przy danym obciążeniu.
- Obciążenie normalne i nacisk kontaktowy. Wyznaczają reżim naprężeń kontaktowych. T50 przykłada ciężarki do 60 N; T200 (do 200 N) i T2000 (do 2000 N) regulują obciążenie pneumatycznie.
- Długość skoku i prędkość. Wyznaczają prędkość ślizgania i udział każdego cyklu w pobliżu zmiany kierunku. Skoki sięgają 25 mm, a częstotliwości 60 Hz przy skoku do 5 mm. Krótkie skoki zbliżają się do warunków frettingu.
- Czas trwania. Badaj wystarczająco długo, aby przejść docieranie i osiągnąć ustalone zużycie, albo do określonego zniszczenia, np. przebicia powłoki.
- Środowisko. Temperatura, smar, wilgotność lub elektrolit często zmieniają tarcie i zużycie bardziej niż obciążenie, więc tam, gdzie to ważne, powinny odpowiadać eksploatacji.
Normy takie jak ASTM G133 ustalają te parametry, aby wyniki były porównywalne między laboratoriami. Parametry indywidualne lepiej nadają się do symulacji konkretnego produktu. Powtórzenie każdego warunku pokazuje rozrzut, dzięki czemu można ocenić, czy różnica między materiałami jest rzeczywista.



















